Համաշխարհային ճգնաժամ՝ կորոնավիրուսի հետևանքով

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը զգուշացրել է,որ վիրուսի տարածման վտանգը լուրջ է, և երկրները պետք է պատրաստ լինեն կորոնավիրուսի վարակի հավանական բռնկումներին: Սակայն ի՞նչ է այս վիրուսը։ Ի՞նչ վտանգներ ունի և ինչպես  կարելի է պայքարել դրա դեմ :

«Կորոնավիրուսները» վիրուսների մեծ ընտանիք են, որոնց մեջ ներառվում են սովորական ցրտառությունից  մինչև ավելի լուրջ հիվանդություններ, ինչպիսիք են Սարս- ը և MERS- ը:Կորոնավիրուսները հայտնաբերվել են 1960-ականներին, և դրանցից 7-ը, մինչ այժմ ճանաչվել  են, որոնցից վերջինը ՝ կորոնավիրուսն է, որը տարածվել է մարդկանց մեջ, 2019 թվականի դեկտեմբերին, Չինաստանի Վուհան քաղաքում:Ըստ փորձագետների, չնայած կորոնավիրուսներն առավելաբար նկատվում են  կենդանիների մոտ ,սակայն դրանցից  հինգը ազդում են մարդու շնչառական համակարգի վրա:Հիվանդության ախտանիշներն են ՝ ջերմությունն և շնչառական խնդիրները, ինչպիսիք են ՝ շնչառության խախտում, արագ շնչառություն ,կոկորդացավ և քթից ջուր հոսելը:Թեև այս հիվանդությամբ վարակվածներից առաջինները  աշխատում էին ծովամթերքների շուկայում, սակայն երբ հիվանդությունն   սկսվեց տարածվել նաև  նրանց մոտ ,ովքեր կապ չեն ունեցել կենդանիների հետ, Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը, եզրակացրեց որ այս հիվանդությունը փոխանցվում է մարդուց մարդ:

Կորոնավիրուսային ինֆեկցիայի առաջին դեպքերը, որոնք շատ նման են թոքաբորբի վիրուսին, զեկուցվել  են 2019-ի դեկտեմբերի 31-ին Չինաստանում:Այդ ժամանակվանից հիվանդությունը  տարածվելով   Չինաստանում ,կորոնավիրուսը հասել է նաև այլ երկրներ ,իշարս  ՝ Թաիլանդ,Ճապոնիա, Հարավային Կորեա, ԱՄՆ, Ավստրալիա, Ֆրանսիա, Հոնկոնգ և Թայվան:Հունվարին հավանական մի դեպքի մասին զեկուցվել է Կանադայում և մեկ հիվանդի մասին ևս զեկուցվել է  Պորտուգալիայի Լիսաբոն քաղաքում:Թեև այս վիրուսի պատճառով մահացությունների ճշգրիտ տվյալներ չկան ,սակայն ըստ տվյալների մահացած հիվանդների մեծամասնությունը ավելի քան 60 տարեկան են եղել :

Բռնկման սկզբից պետք է ձեռնարկել գործողություններ, որոնք օգնում են նվազեցնել հիվանդության տարածումը և արդյունավետորեն բուժել վարակվածներին:

Օգտագործվում են սովորական բուժման ռազմավարություններ, որոնք կիրառվում են գրիպի սեզոնի ընթացքում. Ինչպես` ձեռքեր լվանալն է, հազալուց բերանը ծածկելը, հիվանդության ժամանակ տանը մնալը և առարկաների մակերևույթները մաքրելը:

Այս միջոցառումները կթուլացնեն համաճարակի ազդեցությունը և կհետաձգեն դեպքերը՝ հուսալով, որ դեղագործական միջամտությունները, ինչպիսիք են հակավիրուսային բուժումը և պատվաստանյութերը, շուտով հասանելի կդառնան:

Ինչպե՞ս  բարձրացնել  իմունիտետը

Բոլորիս մոտ հաճախ ընկնում է դիմադրողականությունը, և շատերս տարվա մեծ մասը հիվանդանում ենք տարբեր հարուցիչներով` հարբուխ, վիրուսային գրիպներ, ամենբիազ, ջրծաղիկ, ծաղկախտ և այլ հիվանդություններով: Այս հիվանդությունները տարածում են վիրուսային և բակտերային ինֆեկցիաները: Նման դեպքերում բժիշկներն ասում են, որ հիվանդներն ունեն ցածր դիմադրողականություն՝ իմունիտետ:

Ի՞նչ է իմունային համակարգը

Իմունային համակարգը մեր մարմնի երկրորդ պաշտպանական մեխանիզմն է: Պաշտպանական մեխանիզմն ընդգրկում է մաշկը և լորձաթաղանթը: Լորձաթաղանթը ծածկում է մարսողական, շնչառական և վերարտադրողական համակարգերի ներսի պատերը: Երբ միկրոօրգանիզմները, ինչպիսին են, օրինակ, բակտերիաները և վիրուսները, առաջին պաշտպանական մեխանիզմով թափանցում են ներս, մեր իմունային համակարգը պայքարում է՝ դրանց ոչնչացնելու համար: Իմունային համակարգը պաշտպանում է մարդուն տարբեր բակտերիաների և վիրուսների հարձակումներից: Իմունային համակարգի կարևորագույն հատկանիշներից է նրա հիշողությունը: Իմունային համակարգի տարրերը, որոնք մեզ հեռու են պահում ինֆեկցիաներից, հիշում են նախկինում օրգանիզմ ներթափանցած բակտերիաներին և վիրուսներին և պատրաստվում են դրանք վերացնել: Իմունային համակարգը բաղկացած է արյան սպիտակ գնդիկներից, որոնք էլ գործում են՝ որպես պաշտպանության երկրորդ մեխանիզմ:

Ցածր իմունային համակարգի պատճառները

Գոյություն ունեն մի շարք արտաքին և ներքին գործոններ, որոնք նպաստում են դիմադրողականության անկմանը: Դրանցից են`

Միկրոսննդարար նյութերի պակասն ամենօրյա սննդակարգում

Մեր օրգանիզմը ոչ միայն ածխաջրերի, սպիտակուցների և ճարպերի կարիք ունի, այլ նաև վիտամինների և հանքանյութերի մեծ պահանջ: Այդ կարևոր վիտամիններից են` վիտամիններ A, B, C, D, E, H, և K: Հանքանյութերից են կալցիումը, երկաթը, պղինձը, մագնեզիումը, ցինկը, ֆոլիաթթուն, յոդը, և այլն: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ միկրոսննդարար նյութերի պակասից էլ ընկնում է իմունային համակարգը:

Քիմիական նյութեր

Քիմիական մաքրող նյութերի հետ շփումը, քիմիական նյութերով հարուստ սննդամթերքը, ծխելը և ալկոհոլն այն գլխավոր նյութերն են, որոնք իջեցնում են իմունային համակարգը:

Օրգանիզմի տոքսիններ

Մարսողության ընթացքում մեր մարմնում արտադրվում են տոքսիններ, և, եթե այս տոքսինները դուրս չգան մեր օրգանիզմից, ապա դրանք կնպաստեն դիմադրողականության անկմանը: Չափից շատ տոքսինների կուտակումը կարող է մեծ վնաս հասցնել ոսկրածուծին, որը համարվում է իմունային համակարգի «սիրտը»:

Սթրես

Ամենօրյա սթրեսները թուլացնում են իմունային համակարգը: Հայտնի է, որ սթրեսի արդյունքում արտադրվում են նեյրո-էնդոկրին հորմոններ, որոնք կործանարար ազդեցություն են թողնում իմունիտետի վրա: Սթրեսը կարող է ոչ բարենպաստ ազդեցություն թողնել բնական քիլլեր բջիջների գործունեության, լիմֆոցիտների, պրոլիֆերեցիայի և հակամարմինների արտադրման վրա: Այս ամենի արդյունքում՝ վերքերը դանդաղ են բուժվում, պատվաստումները և քաղցկեղի նկատմամբ ռեակցիաները դանդաղում են:

Հակաբիոտիկների չարաշահում

Մեր օրգանիզմի ցածր իմունային համակարգը պայմանավորված է նաև հակաբիոտիկների չարաշահմամբ: Երբ հակաբիոտիկները հաճախակի են օգտագործվում, ապա հետագայաում բակտերիաները կարողանում են դիմադրել այս հակաբիոտիկներին: Եթե ընդդիմացող բակտերիան նորից է հարձակվում, իմունային համակարգը, ինչպես նաև՝ հակաբիոտիկները, ձախողվում են վերացնել այդ բակտերիան:

Քնի պակաս

Ցածր իմունային համակարգի մյուս պատճառներից է քնի պակասը: Հետազոտությունները պարզել են, որ քնի պակասի դեպքում տեղի են ունենում փոփոխություններ ցիտոկին համակարգի վրա: Ցիտոկիններն իմունային ազդանշանային մոլեկուլներ են: Ցիտոկինի համակարգի փոփոխությունների արդյունքում իջնում է բջջային իմունիտետը, որն էլ իր հերթին՝ թուլացնում է իմունային համակարգը:

Չափից շատ մարզումներ

Մարզումներն անհրաժեշտ են ոչ միայն գեղեցիկ մարմին ունենալու համար, այլև ապահովում են բարձր իմունիտետը: Սակայն ամեն ինչ, այդ թվում՝ մարզումները, պետք է չափավոր լինեն: Չափից շատ մարզվելն այրում է օրգանիզմի թթվածինը: Թթվածնի այրման հետևանքով արտադրվում են ազատ ռադիկալներ, որոնք հարձակվում են իմունային համակարգի վրա և դիմադրողականությունն իջեցնում: Ճիշտ է, այս ամենը կարելի է բուժել սննդանյութերով հարուստ սնունդ ընդունելով, սակայն կորուստն ամբողջովին չի վերականգնվում:

Բարձր խոլեստերինով հարուստ սննդամթերքի ընդունում

Բարձր խոլեստերինով հարուստ սննդամթերքը նույնպես հանգեցնում է իմունային համակարգի թուլացմանը: Խոլեստերինի բարձր մակարդակը սպանում է բակտերիայի ինֆեկցիաները ոչնչացնող  բնական քիլլեր բջիջներին:

Ժողովրդական դեղատոմսեր՝ իմունիտետը բարելավելու համար

Ժողովրդական  դեղատոմսերը ցածր իմունային համակարգը բարձրացնող հիանալի միջոցներ են, քանի որ դրանք բնական են և կողմնակի ազդեցություն չեն թողնում  մեր օրգանիզմի վրա:

Սննդարար նյութերով հարուստ սննդակարգ

Առողջ և սննդարար սննդակարգը ներառում է վիտամիններով և հանքանյութերով սնունդ, որը բարձրացնում է մեր օրգանիզմի իմունային համակարգը:  Վիտամինները և հանքանյութերն օրգանիզմում արտադրում են հակաօքսիդանտներ, և վերջիններս բարձրացնում են իմունային համակարգը:

Կանաչ տերևով բանջարեղեն

Կանաչ տերևով բանջարեղենը վիտամինների և հանքանյութերի մեծ աղբյուր է հանդիսանում: Դրանք մեծ մասամբ պարունակում են վիտամիններ A, E, B1, B2, B9, որոնք շատ կարևոր են լավ իմունային համակարգի համար:

Բանջարեղեն

Գազարը, բրոկոլին, դդումը, կաղամբը, բազուկը, ծաղկակաղամբը, դդմիկը, կանաչ պղպեղը, սոխը, լոլիկը պետք է մեր սննդակարգի անբաժանելի մասը կազմեն, քանի որ դրանք բարելավում են իմունային համակարգը:

Մրգեր

Մրգերը պարունակում են վիտամինների և հանքանյութերի մեծ պաշարներ: Մրգերի ամենօրյա ընդունումը հեռու կպահի մեզ ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչներից: Ցիտրուսային մրգերը` նարինջը, կիտրոնը, պարունակում են մեծ քանակությամբ վիտամին C, որն ամրացնում և բարձրացնում է իմունային համակարգը:

Չիր և ընկուզեղեն

Չիրը և ընկուզեղենը սպիտակուցների, ածխաջրերի և վիտամինների աղբյուր են: Դրանք պարունակում են վիտամիններ A, E, K, կալցիում, երկաթ, պղինձ և այլ հանքանյութեր, որոնք կարևոր են բարձր իմունիտետ ունենալու համար:

Լավ քուն

Լավ քունը կարևոր դեր է խաղում լավ իմունիտետի համար: Հետազոտությունները պարզել են, որ քնի խախտումը վատ ազդեցություն է թողնում իմունային համակարգի վրա և օրգանիզմը խոցելի է դարձնում ինֆեկցիաների և վիրուսների նկատմամբ:

Սխտոր

Սխտորն ամենամատչելի ժողովրդական դեղամիջոցն է ցածր իմունիտետի դեմ: Գիտական հետազոտությունները պարզել են, որ սխտորը կարող է պայքարել վիրուսների, սնկերի և բակտերիաների բազմաթիվ տեսակների դեմ և հիանալի դեղամիջոց է մրսածության և գրիպի համար:

Յոգուրտ

Օրական մեկ յոգուրտ ուտելը նպաստում է ցածր իմունիտետի բարձրացմանը: Հիշեցնենք նաև, որ յոգուրտը պայքարում է քաղցկեղի դեմ:

Կանաչ թեյ

Կանաչ թեյը պարունակում է մեծ քանակությամբ հակաօքսիդանտներ, պոլիֆենոլներ և ունի հակաբորբոքային և հակաքաղցկեղային հատկություններ: Գիտական հետազոտությունները պարզել են, որ կանաչ թեյը բարձրացնում է իմունային համակարգը և չեզոքացնում է արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների կործանարար ազդեցությունը:

Նիհարել

Բոլորիս մոտ հաճախ ընկնում է դիմադրողականությունը, և շատերս տարվա մեծ մասը հիվանդանում ենք տարբեր հարուցիչներով` հարբուխ, վիրուսային գրիպներ, ամենբիազ, ջրծաղիկ, ծաղկախտ և այլ հիվանդություններով: Այս հիվանդությունները տարածում են վիրուսային և բակտերային ինֆեկցիաները: Նման դեպքերում բժիշկներն ասում են, որ հիվանդներն ունեն ցածր դիմադրողականություն՝ իմունիտետ:

Ի՞նչ է իմունային համակարգը

Իմունային համակարգը մեր մարմնի երկրորդ պաշտպանական մեխանիզմն է: Պաշտպանական մեխանիզմն ընդգրկում է մաշկը և լորձաթաղանթը: Լորձաթաղանթը ծածկում է մարսողական, շնչառական և վերարտադրողական համակարգերի ներսի պատերը: Երբ միկրոօրգանիզմները, ինչպիսին են, օրինակ, բակտերիաները և վիրուսները, առաջին պաշտպանական մեխանիզմով թափանցում են ներս, մեր իմունային համակարգը պայքարում է՝ դրանց ոչնչացնելու համար: Իմունային համակարգը պաշտպանում է մարդուն տարբեր բակտերիաների և վիրուսների հարձակումներից: Իմունային համակարգի կարևորագույն հատկանիշներից է նրա հիշողությունը: Իմունային համակարգի տարրերը, որոնք մեզ հեռու են պահում ինֆեկցիաներից, հիշում են նախկինում օրգանիզմ ներթափանցած բակտերիաներին և վիրուսներին և պատրաստվում են դրանք վերացնել: Իմունային համակարգը բաղկացած է արյան սպիտակ գնդիկներից, որոնք էլ գործում են՝ որպես պաշտպանության երկրորդ մեխանիզմ:

Ցածր իմունային համակարգի պատճառները

Գոյություն ունեն մի շարք արտաքին և ներքին գործոններ, որոնք նպաստում են դիմադրողականության անկմանը: Դրանցից են`

Միկրոսննդարար նյութերի պակասն ամենօրյա սննդակարգում

Մեր օրգանիզմը ոչ միայն ածխաջրերի, սպիտակուցների և ճարպերի կարիք ունի, այլ նաև վիտամինների և հանքանյութերի մեծ պահանջ: Այդ կարևոր վիտամիններից են` վիտամիններ A, B, C, D, E, H, և K: Հանքանյութերից են կալցիումը, երկաթը, պղինձը, մագնեզիումը, ցինկը, ֆոլիաթթուն, յոդը, և այլն: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ միկրոսննդարար նյութերի պակասից էլ ընկնում է իմունային համակարգը:

Քիմիական նյութեր

Քիմիական մաքրող նյութերի հետ շփումը, քիմիական նյութերով հարուստ սննդամթերքը, ծխելը և ալկոհոլն այն գլխավոր նյութերն են, որոնք իջեցնում են իմունային համակարգը:

Օրգանիզմի տոքսիններ

Մարսողության ընթացքում մեր մարմնում արտադրվում են տոքսիններ, և, եթե այս տոքսինները դուրս չգան մեր օրգանիզմից, ապա դրանք կնպաստեն դիմադրողականության անկմանը: Չափից շատ տոքսինների կուտակումը կարող է մեծ վնաս հասցնել ոսկրածուծին, որը համարվում է իմունային համակարգի «սիրտը»:

Սթրես

Ամենօրյա սթրեսները թուլացնում են իմունային համակարգը: Հայտնի է, որ սթրեսի արդյունքում արտադրվում են նեյրո-էնդոկրին հորմոններ, որոնք կործանարար ազդեցություն են թողնում իմունիտետի վրա: Սթրեսը կարող է ոչ բարենպաստ ազդեցություն թողնել բնական քիլլեր բջիջների գործունեության, լիմֆոցիտների, պրոլիֆերեցիայի և հակամարմինների արտադրման վրա: Այս ամենի արդյունքում՝ վերքերը դանդաղ են բուժվում, պատվաստումները և քաղցկեղի նկատմամբ ռեակցիաները դանդաղում են:

Հակաբիոտիկների չարաշահում

Մեր օրգանիզմի ցածր իմունային համակարգը պայմանավորված է նաև հակաբիոտիկների չարաշահմամբ: Երբ հակաբիոտիկները հաճախակի են օգտագործվում, ապա հետագայաում բակտերիաները կարողանում են դիմադրել այս հակաբիոտիկներին: Եթե ընդդիմացող բակտերիան նորից է հարձակվում, իմունային համակարգը, ինչպես նաև՝ հակաբիոտիկները, ձախողվում են վերացնել այդ բակտերիան:

Քնի պակաս

Ցածր իմունային համակարգի մյուս պատճառներից է քնի պակասը: Հետազոտությունները պարզել են, որ քնի պակասի դեպքում տեղի են ունենում փոփոխություններ ցիտոկին համակարգի վրա: Ցիտոկիններն իմունային ազդանշանային մոլեկուլներ են: Ցիտոկինի համակարգի փոփոխությունների արդյունքում իջնում է բջջային իմունիտետը, որն էլ իր հերթին՝ թուլացնում է իմունային համակարգը:

Չափից շատ մարզումներ

Մարզումներն անհրաժեշտ են ոչ միայն գեղեցիկ մարմին ունենալու համար, այլև ապահովում են բարձր իմունիտետը: Սակայն ամեն ինչ, այդ թվում՝ մարզումները, պետք է չափավոր լինեն: Չափից շատ մարզվելն այրում է օրգանիզմի թթվածինը: Թթվածնի այրման հետևանքով արտադրվում են ազատ ռադիկալներ, որոնք հարձակվում են իմունային համակարգի վրա և դիմադրողականությունն իջեցնում: Ճիշտ է, այս ամենը կարելի է բուժել սննդանյութերով հարուստ սնունդ ընդունելով, սակայն կորուստն ամբողջովին չի վերականգնվում:

Բարձր խոլեստերինով հարուստ սննդամթերքի ընդունում

Բարձր խոլեստերինով հարուստ սննդամթերքը նույնպես հանգեցնում է իմունային համակարգի թուլացմանը: Խոլեստերինի բարձր մակարդակը սպանում է բակտերիայի ինֆեկցիաները ոչնչացնող  բնական քիլլեր բջիջներին:

Ժողովրդական դեղատոմսեր՝ իմունիտետը բարելավելու համար

Ժողովրդական  դեղատոմսերը ցածր իմունային համակարգը բարձրացնող հիանալի միջոցներ են, քանի որ դրանք բնական են և կողմնակի ազդեցություն չեն թողնում  մեր օրգանիզմի վրա:

Սննդարար նյութերով հարուստ սննդակարգ

Առողջ և սննդարար սննդակարգը ներառում է վիտամիններով և հանքանյութերով սնունդ, որը բարձրացնում է մեր օրգանիզմի իմունային համակարգը:  Վիտամինները և հանքանյութերն օրգանիզմում արտադրում են հակաօքսիդանտներ, և վերջիններս բարձրացնում են իմունային համակարգը:

Կանաչ տերևով բանջարեղեն

Կանաչ տերևով բանջարեղենը վիտամինների և հանքանյութերի մեծ աղբյուր է հանդիսանում: Դրանք մեծ մասամբ պարունակում են վիտամիններ A, E, B1, B2, B9, որոնք շատ կարևոր են լավ իմունային համակարգի համար:

Բանջարեղեն

Գազարը, բրոկոլին, դդումը, կաղամբը, բազուկը, ծաղկակաղամբը, դդմիկը, կանաչ պղպեղը, սոխը, լոլիկը պետք է մեր սննդակարգի անբաժանելի մասը կազմեն, քանի որ դրանք բարելավում են իմունային համակարգը:

Մրգեր

Մրգերը պարունակում են վիտամինների և հանքանյութերի մեծ պաշարներ: Մրգերի ամենօրյա ընդունումը հեռու կպահի մեզ ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչներից: Ցիտրուսային մրգերը` նարինջը, կիտրոնը, պարունակում են մեծ քանակությամբ վիտամին C, որն ամրացնում և բարձրացնում է իմունային համակարգը:

Չիր և ընկուզեղեն

Չիրը և ընկուզեղենը սպիտակուցների, ածխաջրերի և վիտամինների աղբյուր են: Դրանք պարունակում են վիտամիններ A, E, K, կալցիում, երկաթ, պղինձ և այլ հանքանյութեր, որոնք կարևոր են բարձր իմունիտետ ունենալու համար:

Լավ քուն

Լավ քունը կարևոր դեր է խաղում լավ իմունիտետի համար: Հետազոտությունները պարզել են, որ քնի խախտումը վատ ազդեցություն է թողնում իմունային համակարգի վրա և օրգանիզմը խոցելի է դարձնում ինֆեկցիաների և վիրուսների նկատմամբ:

Սխտոր

Սխտորն ամենամատչելի ժողովրդական դեղամիջոցն է ցածր իմունիտետի դեմ: Գիտական հետազոտությունները պարզել են, որ սխտորը կարող է պայքարել վիրուսների, սնկերի և բակտերիաների բազմաթիվ տեսակների դեմ և հիանալի դեղամիջոց է մրսածության և գրիպի համար:

Յոգուրտ

Օրական մեկ յոգուրտ ուտելը նպաստում է ցածր իմունիտետի բարձրացմանը: Հիշեցնենք նաև, որ յոգուրտը պայքարում է քաղցկեղի դեմ:

Կանաչ թեյ

Կանաչ թեյը պարունակում է մեծ քանակությամբ հակաօքսիդանտներ, պոլիֆենոլներ և ունի հակաբորբոքային և հակաքաղցկեղային հատկություններ: Գիտական հետազոտությունները պարզել են, որ կանաչ թեյը բարձրացնում է իմունային համակարգը և չեզոքացնում է արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների կործանարար ազդեցությունը:

Նիհարել

Հետազոտություները պարզել են, որ գեր մարդկանց մոտ դիմադրողականությունը ցածր է: Ավելորդ քաշի իջեցումը և սննդարար նյութերով հարուստ սննդամթերքի օգտագործումը կվերացնի այս խնդիրը, և դուք կունենաք բարձր իմունային համակարգ:

Բոլորիս մոտ հաճախ ընկնում է դիմադրողականությունը, և շատերս տարվա մեծ մասը հիվանդանում ենք տարբեր հարուցիչներով` հարբուխ, վիրուսային գրիպներ, ամենբիազ, ջրծաղիկ, ծաղկախտ և այլ հիվանդություններով: Այս հիվանդությունները տարածում են վիրուսային և բակտերային ինֆեկցիաները: Նման դեպքերում բժիշկներն ասում են, որ հիվանդներն ունեն ցածր դիմադրողականություն՝ իմունիտետ:

Ի՞նչ է իմունային համակարգը

Իմունային համակարգը մեր մարմնի երկրորդ պաշտպանական մեխանիզմն է: Պաշտպանական մեխանիզմն ընդգրկում է մաշկը և լորձաթաղանթը: Լորձաթաղանթը ծածկում է մարսողական, շնչառական և վերարտադրողական համակարգերի ներսի պատերը: Երբ միկրոօրգանիզմները, ինչպիսին են, օրինակ, բակտերիաները և վիրուսները, առաջին պաշտպանական մեխանիզմով թափանցում են ներս, մեր իմունային համակարգը պայքարում է՝ դրանց ոչնչացնելու համար: Իմունային համակարգը պաշտպանում է մարդուն տարբեր բակտերիաների և վիրուսների հարձակումներից: Իմունային համակարգի կարևորագույն հատկանիշներից է նրա հիշողությունը: Իմունային համակարգի տարրերը, որոնք մեզ հեռու են պահում ինֆեկցիաներից, հիշում են նախկինում օրգանիզմ ներթափանցած բակտերիաներին և վիրուսներին և պատրաստվում են դրանք վերացնել: Իմունային համակարգը բաղկացած է արյան սպիտակ գնդիկներից, որոնք էլ գործում են՝ որպես պաշտպանության երկրորդ մեխանիզմ:

Ցածր իմունային համակարգի պատճառները

Գոյություն ունեն մի շարք արտաքին և ներքին գործոններ, որոնք նպաստում են դիմադրողականության անկմանը: Դրանցից են`

Միկրոսննդարար նյութերի պակասն ամենօրյա սննդակարգում

Մեր օրգանիզմը ոչ միայն ածխաջրերի, սպիտակուցների և ճարպերի կարիք ունի, այլ նաև վիտամինների և հանքանյութերի մեծ պահանջ: Այդ կարևոր վիտամիններից են` վիտամիններ A, B, C, D, E, H, և K: Հանքանյութերից են կալցիումը, երկաթը, պղինձը, մագնեզիումը, ցինկը, ֆոլիաթթուն, յոդը, և այլն: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ միկրոսննդարար նյութերի պակասից էլ ընկնում է իմունային համակարգը:

Քիմիական նյութեր

Քիմիական մաքրող նյութերի հետ շփումը, քիմիական նյութերով հարուստ սննդամթերքը, ծխելը և ալկոհոլն այն գլխավոր նյութերն են, որոնք իջեցնում են իմունային համակարգը:

Օրգանիզմի տոքսիններ

Մարսողության ընթացքում մեր մարմնում արտադրվում են տոքսիններ, և, եթե այս տոքսինները դուրս չգան մեր օրգանիզմից, ապա դրանք կնպաստեն դիմադրողականության անկմանը: Չափից շատ տոքսինների կուտակումը կարող է մեծ վնաս հասցնել ոսկրածուծին, որը համարվում է իմունային համակարգի «սիրտը»:

Սթրես

Ամենօրյա սթրեսները թուլացնում են իմունային համակարգը: Հայտնի է, որ սթրեսի արդյունքում արտադրվում են նեյրո-էնդոկրին հորմոններ, որոնք կործանարար ազդեցություն են թողնում իմունիտետի վրա: Սթրեսը կարող է ոչ բարենպաստ ազդեցություն թողնել բնական քիլլեր բջիջների գործունեության, լիմֆոցիտների, պրոլիֆերեցիայի և հակամարմինների արտադրման վրա: Այս ամենի արդյունքում՝ վերքերը դանդաղ են բուժվում, պատվաստումները և քաղցկեղի նկատմամբ ռեակցիաները դանդաղում են:

Հակաբիոտիկների չարաշահում

Մեր օրգանիզմի ցածր իմունային համակարգը պայմանավորված է նաև հակաբիոտիկների չարաշահմամբ: Երբ հակաբիոտիկները հաճախակի են օգտագործվում, ապա հետագայաում բակտերիաները կարողանում են դիմադրել այս հակաբիոտիկներին: Եթե ընդդիմացող բակտերիան նորից է հարձակվում, իմունային համակարգը, ինչպես նաև՝ հակաբիոտիկները, ձախողվում են վերացնել այդ բակտերիան:

Քնի պակաս

Ցածր իմունային համակարգի մյուս պատճառներից է քնի պակասը: Հետազոտությունները պարզել են, որ քնի պակասի դեպքում տեղի են ունենում փոփոխություններ ցիտոկին համակարգի վրա: Ցիտոկիններն իմունային ազդանշանային մոլեկուլներ են: Ցիտոկինի համակարգի փոփոխությունների արդյունքում իջնում է բջջային իմունիտետը, որն էլ իր հերթին՝ թուլացնում է իմունային համակարգը:

Չափից շատ մարզումներ

Մարզումներն անհրաժեշտ են ոչ միայն գեղեցիկ մարմին ունենալու համար, այլև ապահովում են բարձր իմունիտետը: Սակայն ամեն ինչ, այդ թվում՝ մարզումները, պետք է չափավոր լինեն: Չափից շատ մարզվելն այրում է օրգանիզմի թթվածինը: Թթվածնի այրման հետևանքով արտադրվում են ազատ ռադիկալներ, որոնք հարձակվում են իմունային համակարգի վրա և դիմադրողականությունն իջեցնում: Ճիշտ է, այս ամենը կարելի է բուժել սննդանյութերով հարուստ սնունդ ընդունելով, սակայն կորուստն ամբողջովին չի վերականգնվում:

Բարձր խոլեստերինով հարուստ սննդամթերքի ընդունում

Բարձր խոլեստերինով հարուստ սննդամթերքը նույնպես հանգեցնում է իմունային համակարգի թուլացմանը: Խոլեստերինի բարձր մակարդակը սպանում է բակտերիայի ինֆեկցիաները ոչնչացնող  բնական քիլլեր բջիջներին:

Ժողովրդական դեղատոմսեր՝ իմունիտետը բարելավելու համար

Ժողովրդական  դեղատոմսերը ցածր իմունային համակարգը բարձրացնող հիանալի միջոցներ են, քանի որ դրանք բնական են և կողմնակի ազդեցություն չեն թողնում  մեր օրգանիզմի վրա:

Սննդարար նյութերով հարուստ սննդակարգ

Առողջ և սննդարար սննդակարգը ներառում է վիտամիններով և հանքանյութերով սնունդ, որը բարձրացնում է մեր օրգանիզմի իմունային համակարգը:  Վիտամինները և հանքանյութերն օրգանիզմում արտադրում են հակաօքսիդանտներ, և վերջիններս բարձրացնում են իմունային համակարգը:

Կանաչ տերևով բանջարեղեն

Կանաչ տերևով բանջարեղենը վիտամինների և հանքանյութերի մեծ աղբյուր է հանդիսանում: Դրանք մեծ մասամբ պարունակում են վիտամիններ A, E, B1, B2, B9, որոնք շատ կարևոր են լավ իմունային համակարգի համար:

Բանջարեղեն

Գազարը, բրոկոլին, դդումը, կաղամբը, բազուկը, ծաղկակաղամբը, դդմիկը, կանաչ պղպեղը, սոխը, լոլիկը պետք է մեր սննդակարգի անբաժանելի մասը կազմեն, քանի որ դրանք բարելավում են իմունային համակարգը:

Մրգեր

Մրգերը պարունակում են վիտամինների և հանքանյութերի մեծ պաշարներ: Մրգերի ամենօրյա ընդունումը հեռու կպահի մեզ ինֆեկցիոն հիվանդությունների հարուցիչներից: Ցիտրուսային մրգերը` նարինջը, կիտրոնը, պարունակում են մեծ քանակությամբ վիտամին C, որն ամրացնում և բարձրացնում է իմունային համակարգը:

Չիր և ընկուզեղեն

Չիրը և ընկուզեղենը սպիտակուցների, ածխաջրերի և վիտամինների աղբյուր են: Դրանք պարունակում են վիտամիններ A, E, K, կալցիում, երկաթ, պղինձ և այլ հանքանյութեր, որոնք կարևոր են բարձր իմունիտետ ունենալու համար:

Լավ քուն

Լավ քունը կարևոր դեր է խաղում լավ իմունիտետի համար: Հետազոտությունները պարզել են, որ քնի խախտումը վատ ազդեցություն է թողնում իմունային համակարգի վրա և օրգանիզմը խոցելի է դարձնում ինֆեկցիաների և վիրուսների նկատմամբ:

Սխտոր

Սխտորն ամենամատչելի ժողովրդական դեղամիջոցն է ցածր իմունիտետի դեմ: Գիտական հետազոտությունները պարզել են, որ սխտորը կարող է պայքարել վիրուսների, սնկերի և բակտերիաների բազմաթիվ տեսակների դեմ և հիանալի դեղամիջոց է մրսածության և գրիպի համար:

Յոգուրտ

Օրական մեկ յոգուրտ ուտելը նպաստում է ցածր իմունիտետի բարձրացմանը: Հիշեցնենք նաև, որ յոգուրտը պայքարում է քաղցկեղի դեմ:

Կանաչ թեյ

Կանաչ թեյը պարունակում է մեծ քանակությամբ հակաօքսիդանտներ, պոլիֆենոլներ և ունի հակաբորբոքային և հակաքաղցկեղային հատկություններ: Գիտական հետազոտությունները պարզել են, որ կանաչ թեյը բարձրացնում է իմունային համակարգը և չեզոքացնում է արևի ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների կործանարար ազդեցությունը:

Նիհարել

Հետազոտություները պարզել են, որ գեր մարդկանց մոտ դիմադրողականությունը ցածր է: Ավելորդ քաշի իջեցումը և սննդարար նյութերով հարուստ սննդամթերքի օգտագործումը կվերացնի այս խնդիրը, և դուք կունենաք բարձր իմունային համակարգ:

Հետազոտություները պարզել են, որ գեր մարդկանց մոտ դիմադրողականությունը ցածր է: Ավելորդ քաշի իջեցումը և սննդարար նյութերով հարուստ սննդամթերքի օգտագործումը կվերացնի այս խնդիրը, և դուք կունենաք բարձր իմունային համակարգ:

Հիդրա

Բազմացումը

Հիդրան բազմանում է և՛ անսեռ, և՛ սեռական եղանակով:

Բարենպաստ պայմաններում հիդրան բազմանում է անսեռ եղանակով՝ բողբոջմամբ:

Բողբոջումը անսեռ բազմացման տեսակ է, որը խիստ յուրահատուկ է դրոժավոր սնկերին և աղեխորշավորներին:

Բողբոջման ընթացքում հիդրայի մաշկամկանային պարկի արտաքին և ներքին շերտերը արտափքվում են՝ առաջացնելով բողբոջ: Այն մեծանում է և սկսում է զարգանալ. ազատ ծայրին առաջանում են բերանային անցքը և շոշափուկները: Վերջ ի վերջո ձևավորվում է ամբողջական, երիտասարդ հիդրա, որը պոկվում է մայրական օրգանիզմից և վարում ինքնուրույն կյանք: Հիդրայի վրա կարող է առաջանալ մի քանի բողբոջ միաժամանակ:

Անբարենպաստ պայմաններում, օրինակ՝ աշնանը հիդրան բազմանում է սեռական եղանակով: Հիդրայի միջակա բջիջներից են առաջանում նաև նրա արական և իգական սեռական բջիջները:

Նրա մարմնի վրա առաջանում են թմբիկներ, որոնցում հասունանում են սպերմատոզոիդներ կամ ձվաբջիջ:

Հիդրաները հերմաֆրոդիտ են, այսինքն՝ և՛ արական, և՛ իգական գամետները առաջանում են նույն կենդանու մոտ:

Ինքնաբեղմնավորումից խուսափելու համար արական և իգական գամետները միաժամանակ չեն հասունանում: Բեղմնավորված բջիջը պատվում է ամուր պատյանով և ընկնում ջրավազանի հատակին, իսկ մայրական օրգանիզմը աշնանը մահանում է: Գարնանը սաղմի զարգացումը շարունակվում է՝ բջիջները սկսում են արագ տրոհվել, որից հետո կազմավորում է երկշերտ օրգանիզմ, և երիտասարդ հիդրան դուրս է գալիս արտաքին միջավայր:

Տափակ որդերի տիպի բնութագիրը

Տափակ որդերը հանդիսանում են իսկական բազմաբջիջ օրգանիզմներ: 

Տափակ որդերը հանդիպում են ծովերում, քաղցրահամ ջրերում, հողում, իսկ որոշ տեսակներ անցել են մակաբուծային ապրելակերպի և տեղակայվում են մարդկանց ու կենդանիների տարբեր օրգան-համակարգերում:

Տափակ որդերին բնորոշ են ոչ միայն իսկական կենդանական հյուսվածքներ, այլ նաև իսկական օրգաններ: Տափակ որդերից սկսած կենդանիների թագավորությունում կյանքի կազմավորումը կարելի է արդեն դիտարկել նաև օրգան — համակարգերի մակարդակով:

Այս կենդանի օրգանիզմները իրենց անվանումը ստացել են այն բանի համար, որ նրանց մարմինը տափակ է մեջքափորային ուղղությամբ և հաճախ ունենում է թիթեղիկի կամ ժապավենի տեսք:

Տափակ որդերն արդեն ունեն մարմնի երկկողմ համաչափություն: Դա նշանակում է, որ նրանց մարմնի աջ և ձախ կեսերը միմյանց հետ նույնական են:

Տափակ որդերին բնորոշ են հետևյալ օրգան — համակարգերը՝

մարսողական,

արտազատական,

նյարդային,

սեռական:

Թարթիչավոր որդերը հիմնականում ազատ ապրող օրգանիզմներ են, որոնք սնվում են պարզագույն նախակենդանիներով, մոծակների թրթուրներով և այլնով: Նրանց մարմինը պատված է թարթիչներով, որտեղից էլ ստացել են իրենց անվանումը:

Թարթիչավոր որդերը միակն են տափակ որդերի կազմում, որոնք ունեն բնորոշ մարսողական համակարգ:

Թարթիչավոր որդերից ամենատարածվածը կաթնային կամ սպիտակ պլանարիան է:

Հողաթափիկ ինֆուզորիան

Թարթիչավորների կամ ինֆուզորիաների տիպի ակնառու ներկայացուցիչն է հողաթափիկ ինֆուզորիան: Այն  0,1−0,3  մմ երկարությամբ, արտաքինից հողաթափիկի տեսք ունեցող նախակենդանի է:

Հողաթափիկ ինֆուզորիան ունի ցիտոպլազմայի արտաքին խիտ շերտ, որն ապահովում է նրա մարմնի հստակ ձևը: Նա արտաքինից պատված է բազմաթիվ թարթիչներով, որոնց օգնությամբ շարժվում է՝ պտտվելով բջջի առանցքի շուրջ: Հողաթափիկ ինֆուզորիան ցիտոպլազմայի արտաքին շերտում ունի նաև փոքր շշիկներ հիշեցնող կազմավորումներ, որոնք կիրառվում են պաշտպանվելիս կամ հարձակվելիս:

Հողաթափիկ ինֆուզորիայի բջջի առջևի մասում առկա է երկայնական ակոս, որի մոտակա թարթիչները համեմատաբար ավելի երկարավուն են: Ակոսը նեղանալով՝ վերածվում է նախակենդանու կեղծ բերանի, որին էլ հաջորդում է ցիտոպլազմայի մեջ խորասուզված բջջակլանը:

Մտրակների շարժմամբ սնունդը բերանով և կլանով անցնում է ցիտոպլազմա, որի շուրջ ձևավորվում է մարսողական վակուոլը: Մարսողական վակուոլը  1  ժամվա ընթացքում լրիվ շրջապտույտ է կատարում բջջով, որի ընթացքում սնունդը մարսվում է և յուրացվում:

Հողաթափիկ ինֆուզորիան ունի հատուկ արտազատական անցք, որով կատարվում է սննդի չմարսված մնացորդների հեռացումը:

Հողաթափիկ ինֆուզորիան ունի քիմիական զգացողություն, որով տարբերակում է սննդանյութերը անպիտան և վնասակար գոյացություններից:

Շնչառությունը կատարվում է բոլոր նախակենդանիների նման՝ մարմնի ողջ մակերեսով: Արտաթորությունը համարժեք է մտրակավորներին՝ կազմված կծկողական վակուոլներից և դրանց շրջապատող աստղաձև հավաքող խողովակներից:

Ինֆուզորիաներն, ի տարբերություն այլ նախակենդանիների, օժտված են զարգացած գրգռականությամբ: Նրանք ունակ են տարբերակել արտաքին միջավայրի գրգռիչները և դրսևորել որոշակի պատասխան ռեակցիա: Պատասխան ռեակցիան հիմնականում դրսևորվում է շարժման տեսքով:

Ինֆուզորիաները աղի ջրի կաթիլից տեղափոխվում են դեպի մաքուր ջրային միջավայր, որը կոչվում է բացասական տաքսիս: Եթե հարևան ջրի կաթիլում ավելացվեն ջրիմուռներ, ապա ինֆուզորիաները կանցնեն դեպի այդ կողմ. այս երևույթն էլ կոչվում է դրական տաքսիս:

Հողաթափիկ ինֆուզորիան ունի երկու կորիզ, որոնցից մեծը կարգավորում է կենսագործունեությունը, իսկ փոքրը մասնակցում է սեռական գործընթացին: Հողաթափիկ ինֆուզորիան բազմանում է և՛ անսեռ, և՛ սեռական եղանակով:

Կանաչ էվգլենա

Մտրակավորների դաս: Մտրակավորները մարմնի կայուն ձև և մեկ կամ մի քանի մտրակներ ունեցող նախակենդանիներ են: Հիմնականում ջրային կենսակերպ վարող օրգանիզմներ են:

Էվգլենան քաղցրահամ ջրամբարներում բնակվող  0,05  մմ մեծությամբ կանաչ օրգանիզմ է, որը իլիկաձև է և ունի մեկ մտրակ: Էվգլենան ցերեկը կատարում է ֆոտոսինթեզ:

Էվգլենայի մարմնի առջևի ծայրում գտնվող կծկողական վակուոլը շրջապատված է հավաքող խողովակներով, որոնք իրենց պարունակությունը պարբերաբար դատարկում են կծկվող վակուոլի մեջ:

Էվգլենան ունի կարմիր լուսազգայուն աչիկ, որով կարողանում է տարբերակել լույսի առկայությունը:

Էվգլենայի բազմացումը կատարվում է անսեռ եղանակով: էվգլենան կիսվում է խիստ կանոնակարգված՝ մարմնի երկարությամբ: Կիսման արդյունքում ի հայտ են գալիս երկու դուստր բջիջներ, որոնք լրիվ նույնական են միմյանց և մայրական — նախնական բջջի հետ:

• 

Ծածկասերմ բույսերի բազմացումը

Ծածկասերմ կամ ծաղկավոր բույսերը հանդիսանում են երկրագնդի վրա առկա ժամանակակից կատարյալ բուսատեսակները: Ծաղկավոր բույսերի կատարելագործման, տարածման և գերակշռության ձեռք բերման գործում կարևոր դեր է ունեցել բազմացման ձևերի զարգացումը:

Ծաղկավոր բույսերը բազմանում են և՛ անսեռ ճանապարհով, և՛ սեռական եղանակով:

Ծաղկավոր բույսերի անսեռ բազմացման ձևը կոչվում է վեգետատիվ բազմացում:

Վեգետատիվ բազմացումը իրականանում է վեգետատիվ համակարգի օրգանների՝ արմատի, տերևի, ցողունային կտրոնների միջոցով:

Ծաղկավոր բույսերի սեռական բազմացումը իրականացվում է սեռական օրգանների՝ ծաղիկների միջոցով:

Ծաղիկն իրենից ներկայացնում է ձևափոխված և կարճացած ընձյուղ, որից ձևավորվում է ապագա սերմն ու պտուղը:

Ծաղիկները չափազանց բազմազան են իրենց չափերով, ձևերով, գույներով, սակայն բոլորն էլ ունեն կառուցվածքի միասնական հատկանիշներ:

Ծաղիկը զարգանում է ծաղկակոթի վրա և լայնանում է ծաղկակալում, որն իր վրա կրում է ծաղկի մնացած մասերը:

Մանր կանաչ տերևներից՝ բաժակաթերթիկներից, ձևավորվում է բաժակը, իսկ վառ և գունավոր պսակաթերթիկներից՝ պսակը:

Բաժակը և պսակը միասին կազմում են ծաղկապատյանը, որը վնասվածքներից պաշտպանում է ծաղիկը և գրավում կենդանիներին:

Ծաղկին բնորոշ է արական օրգան՝ առէջ՝ կազմված առէջաթելից և փոշեպարկից: Փոշեպարկում զարգանում են բազմաթիվ փոշեհատիկները, որոնց ամբողջությունը առաջացնում է ծաղկափոշի:

Ծաղկին բնորոշ է իգական օրգան՝ վարսանդ՝ կազմված սպիից, սռնակից և սերմնարանից: Սերմնարանում գտնվում են սերմնասկզբնակները

Ծաղիկները կարող են լինել միասեռ, երկսեռ և անսեռ.

Միասեռ ծաղիկներն ունեն կա՛մ առէջներ, կա՛մ վարսանդ:

Երկսեռ ծաղիկներն ունեն և՛ առէջներ, և՛ վարսանդ:

Անսեռ ծաղիկները չունեն ո՛չ առէջներ, ո՛չ վարսանդ:

• 

Ծածկասերմերի առանձնահատկությունները

Ծածկասերմ կամ ծաղկավոր բույսերը կազմում են երկրագնդի բուսականության մեծամասնությունը տեսակների քանակով՝ մոտ  250000  տեսակ, և աճում են կլիմայական բոլոր գոտիներում:

Ծածկասերմ բույսերը բնութագրվում են ծաղիկների և պտուղների առկայությամբ:

Ծածկասերմերի վեգետատիվ օրգաններն են` արմատը, ցողունը, տերևը, իսկ գեներատիվ օրգանները՝ ծաղիկը, պտուղը, սերմը:

Սահմանվում է ծաղկավոր բույսերի երկու դաս՝

1 . Միաշաքիլավոր բույսերի դաս. պատկանում են՝ լոբին, ոլոռը, կաղամբը, արևածաղիկը, խնձորենին, ելակը:

Բնորոշ է փնջաձև արմատային համակարգ, աղեղնաջիղ կամ զուգահեռաջիղ, ամբողջաեզր, պարզ տերևների, միայն խոտաբուսային կենսաձևի առկայություն:

2.  Երկշաքիլավոր բույսերի դաս. պատկանում են՝ շուշանը, ցորենը, եգիպտացորենը, բրինձը, սոխը, սխտորը:

Բնորոշ է առանցքային արմատային համակարգ, ցանցաջիղ, սղոցաեզր, բարդ տերևների, բոլոր կենսաձևերի, ցողունում գոյացնող հյուսվածքի առկայություն:

Այս բույսերի լայն տարածվածությունը և բազմազանությունը պայմանավորված է հետևյալ առանձնահատկություններով.

1.  Պտուղը պատում է սերմը և պաշտպանում այն, ապահովում նրա աճն անբարենպաստ պայմաններում:

2.  Ծածկասերմերի հյուսվածքները խիստ մասնագիտացված են՝ առավելագույնս հարմարված են որոշակի ֆունկցիաներ կատարելուն:

3.  Ծածկասերմերին բնորոշ է ինտենսիվ նյութափոխանակություն և օրգանական նյութերի արագ կուտակում:

Սերմնավոր բույսերի առաջին ներկայացուցիչները, որոնք գրավել են երկրագունդը, մերկասերմերն են: Մերկասերմերը մեծամասամբ ծառեր են: Նրանք ունեն լավ զարգացած վեգետատիվ օրգաններ՝ արմատ, ցողուն և տերևներ:

Ջրի խնայողության նպատակով՝ մերկասերմերի տերևները ձևափոխվեցին ասեղնաձև փշերի, որի համար էլ նրանք երբեմն կոչվում են փշատերևավորներ կամ ասեղնատերևավորներ:

Սիբիրում և Հեռավոր Արևելքում աճում է սիբիրյան սոճին` մայրին, որի կոներից ստանում են շատ արժեքավոր սննդանյութ՝ մայրու յուղ: 

Սիբիրում նաև շատ տարածված է խեժափիճին: Ի տարբերություն այլ մերկասերմերի, այն մշտադալար չէ և աշնանը թափում է տերևները: Նրա փայտը շատ ամուր է և օգտագործվում է շինարարության մեջ:

Մերձարևադարձային և արևադարձային գոտիներում տարածված է նոճին կամ կիպարիսը: Այն ունի թեփուկավոր տերևներ:

Հյուսիսային Ամերիկայում աճում են հսկայական ծառեր՝ սեքվոյաներ, որոնք նույնպես պատկանում են մերկասերմերի բաժնին: Նրանց բարձրությունը հասնում է  130−150  մետրի, իսկ հաստությունը՝  8  մետրի, իսկ տարիքը՝ մինչև  2000  տարի:

Սպորավոր բույսերը ցամաքային բարձրակարգ բույսեր են, որոնք բազմանում են սպորներով: Այդպիսիների շարքում են մամուռները, պտերանմանները, ձիաձետերը, գետնամուշկերը: Մամուռները պատկանում են բարձրակարգ բույսերի առաջին բաժնին: Նրանք ավելի բարդ են կազմավորված, քան ջրիմուռները:

Կանաչ մամուռները տարածված են խոնավ անտառների կիսաստվերոտ, ստվերախիտ մասերում, որտեղ առաջացնում են համատարած փափուկ ծածկոց: Աճում են նաև մարգագետիններում, ճահիճներում, տունդրաներում, կարող են հանդիպել նաև քարերի ու ժայռերի վրա: Մամուռները իսկական ցամաքային բույսեր են, որոնց նախնիները, առաջին անգամ դուրս գալով ջրից, բնակեցրին ցամաքը: Մամուռները ֆոտոսինթեզ կատարող ոչ մեծ բույսեր են, որոնք ունեն վեգետատիվ օրգաններ` ցողուն և տերև, իսկ ձևավորված արմատներ չունեն, դրանց փոխարինում են հատուկ արմատանման գոյացումները ՝ ռիզոիդները: Մամուռները բազմանում են և՛ անսեռ, և՛ սեռական ճանապարհով միաժամանակ: Ներկայումս գիտությանը հայտնի է մամուռների գրեթե  25  հազար տեսակ: Մամուռներից են կկվավուշը, տորֆամամուռը, մարշանցիան, թելամամուռը: Խոնավությամբ հարուստ վայրերում աճում է կանաչ մամուռ կկվավուշը, որը նպաստում է մթնոլորտում խոնավության պահպանմանը, միաժամանակ այլ մամուռների հետ միասին կարող է դառնալ ճահճացման պատճառ: Կկվավուշը մամուռների ամենատարածված ներկայացուցիչներից մեկն է: Ունի մոտ  20−30  սմ երկարությամբ, կանաչաշագանակագույն, չճյուղավորված և ուղղաձիգ ցողուն: Ցողունը ծածկված է խիտ, նեղ, կանաչ տերևներով: Կկվավուշը հողին ամրանում է ճյուղավորված ռիզոիդներով, որոնցով կլանում է ջուր և հանքային նյութեր, իսկ կանաչ տերևներով իրականացնում է ֆոտոսինթեզ: Կկվավուշը պահանջկոտ բույս չէ, այն դիմանում է ուժեղ ցրտին և շոգին, հիմնականում տարածված է խոնավ անտառներում և ճահճուտներում:

Մերկասերմերի  առանձնահատկությունները և բազմազանությունը

Սերմնավոր բույսերի առաջին ներկայացուցիչները, որոնք գրավել են երկրագունդը, մերկասերմերն են: Այս բույսերը կոչվում են մերկասերմներ, որովհետև նրանց սերմը պատված չէ պտղամսով: Մերկասերմները մարդու կյանքում և բնության մեջ մեծ դեր են խաղում, որովհետև նրանք մաքրում են օդը, նրանցից կարելի է տարբեր դեղեր ստանալ:

Մերկասերմերը մեծամասամբ ծառեր են: Նրանք ունեն լավ զարգացած արմատ, ցողուն և տերևներ:

Մերկասերմերը 150  մլն. տարի առաջ գերիշխող դիրք են գրավել երկրագնդում: Մերկասերմերի տեսակների քանակը կազմում է ընդամենը  600: Այս բույսերը տարածված են ամբողջ երկրագնդով մեկ, իսկ Հյուսիսային կիսագնդում կազմավորում են հսկայական անտառներ՝ տայգա:

Ջրի խնայողության նպատակով՝ մերկասերմերի տերևները ձևափոխվեցին ասեղնաձև փշերի, որի համար էլ նրանք երբեմն կոչվում են փշատերևավորներ կամ ասեղնատերևավորներ:

Մերկասերմերի հիմնական ներկայացուցիչներն ունեն հզոր արմատային համակարգ, որի միջոցով անընդհատ կարողանում են ջուր կլանել հողի ամենախոր շերտերից: Նշված առանձնահատկությունների հիման վրա մերկասերմերը մեծամասամբ տերևաթափ չունեն և մշտադալար են:

Մերկասերմերի ամենատարածված ներկայացուցիչներից են սոճին և եղևնին:

Սոճին  30−35  մ բարձրության հասնող լուսասեր մշտադալար ծառ է: Այն ունի հզոր արմատային համակարգ՝ լավ զարգացած, խորը թափանցող և մակերեսային արմատներով, որի շնորհիվ կարող է աճել ինչպես չոր հողերում, ավազուտներում ու ժայռերի վրա, այնպես էլ ճահճուտներում:

Եղևնիներն ունենում են մինչև   40  մ բարձրություն, ապրում են  200−250  տարի: Նրանց սաղարթը բրգաձև է: Արմատները մակերեսային են, գլխավոր արմատը թույլ է զարգացած: Եղևնին ստվերադիմացկուն ծառ է, բայց պահանջկոտ է հողի նկատմամբ, աճում է բերրի, խոնավ հողերում, կարող է աճել նաև այլ ծառերի ստվերում:

Պտերանմանների կառուցվածքը, կենսապայմանները և բազմազանությունը

Սպորավոր բույսերի շարքում մամուռներին հաջորդող բարձրակարգ բույսերի բաժինը ներկայացնում են պտերանմանները, որոնք ընդգրկում են մոտ  10.000  տեսակ: Պտերանմաններին են պատկանում պտերները, ձիաձետերը և գետնամուշկերը:

Պտերներ, դրանց կառուցվածքը, 

Պտերանմաններն, ի տարբերություն մամուռների, լավ զարգացած ցամաքային բույսեր են: Պտերանմաններին բնորոշ են հիմնական բուսական հյուսվածքները և լավ մասնագիտացված մարմինը: Պտերանմաններին բնորոշ է արմատային համակարգ, ունեն լավ արտահայտված ցողուն և զարգացած տերևներ, նման են ծաղկավոր բույսերին, սակայն ծաղիկ չունեն:

Մոտ  300−350  միլիոն տարի առաջ պտերները հասնում էին  40  մ բարձրության և զբաղեցնում էին մեծ տարածություններ: Դրանք ծառանման պտերանմաններն էին, որոնցից կազմված անտառները զբաղեցնում էին ողջ երկրագունդը: Պտերանմաններից կազմված վաղ անտառներում բնակվում էին հսկա միջատներն ու սողունները: Ներկայումս ծառանման ձևերը պահպանվել են միայն Ավստրալիայում և Նոր Զելանդիայում, նրանց բարձրությունը հասնում է  20  մ-ի:

 Պտերներ

Ժամանակակից պտերները հիմնականում բազմամյա խոտաբույսեր են: Նրանք աճում են խոնավ, ստվերոտ վայրերում, գետերի և առուների եզրերին:

Ցողունը հողում վեր է ածվում կոճղարմատի, որից զարգանում են հավելյալ արմատները և տերևները: Պտերների կոճղարմատը թունավոր է և հանդիսանում է հումք որոշ դեղատեսակների համար:

Պտերների տերևները կրկնակի փետրաձև են, կանաչ, մինչև մեկ մետր երկարություն ունեցող: Պտերների ներկայացուցիչներից են՝ ադիանտումը, իժալեզուն, ձարխոտը:

Հայաստանի Հանրապետությունում տարածված է սովորական վահանապտերը, իսկ պտերանմանների որոշ տեսակներ գրանցված են «Կարմիր գրքում»: Վահանապտերի տերևները լայնորեն կիրառվում են ծաղկեփնջերի զարդարման մեջ: